kodeks cywilny, kodeks postępowania cywilnego, prawo cywilne
lupa
A A A

Gazeta Podatkowa nr 84 (1021) z dnia 21.10.2013

Skutki zadatku i zaliczki

W praktyce obrotu gospodarczego pojęcia takie jak "zadatek" czy "zaliczka" bywają stosowane zamiennie, nierzadko bez większej refleksji na temat późniejszych losów tego rodzaju częściowych płatności. Zdarzają się i inne nazwy, którymi kontrahenci posługują się w samych umowach lub tytułach przelewów (np. przedpłata, blokada), które tylko utrudniają ustalenie, jakiego rodzaju skutki prawne wiążą się z daną wpłatą na poczet przyszłego świadczenia.


Skutki zadatku

Zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej (art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego). Aby odstąpić od umowy z powodu jej niewykonania przez drugą stronę, nie trzeba wyznaczać tej osobie dodatkowego terminu. Można od razu złożyć odpowiednie oświadczenie, zachowując przedmiot zadatku bądź żądając podwójnej jego wartości - w zależności od tego, kto dawał zadatek.

Kontrahent korzystający z uprawnienia do odstąpienia od umowy i zatrzymania zadatku nie musi przy tym angażować do tego takich organów, jak sąd czy komornik - wystarczy, że złoży stosowne oświadczenie. Inna zaleta zastrzeżenia zadatku to brak konieczności wykazywania szkody w przypadku realizowania uprawnień wynikających z zadatku. Szkoda, bez której właściwie niemożliwe byłoby dochodzenie odszkodowania na zasadach ogólnych, może nawet w ogóle nie zaistnieć i nie wpłynie to na możliwość zatrzymania zadatku bądź też żądania podwójnej jego wysokości.

Niemniej warto wiedzieć, że niewykonanie umowy przez jedną ze stron nie oznacza, iż druga strona musi od niej odstępować i żądać zapłaty podwójnej wartości zadatku względnie zatrzymać zadatek. Ponieważ umów należy przede wszystkim dotrzymywać, zatem możliwym jest w dalszym ciągu domaganie się od drugiej strony wykonania zobowiązania. Nie jest jednak dopuszczalnym realizowanie obu tych uprawnień naraz, a więc zarówno odstąpienie od umowy z zachowaniem zadatku czy żądaniem zapłaty podwójnej jego wartości, jak i wymaganie od kontrahenta jej wykonania. Należy wybrać jedno z nich z uwagi na ich sprzeczność. W sytuacji odstąpienia umowa uważana jest bowiem za niezawartą, wobec czego ustaje obowiązek jej wykonania.

W razie wykonania umowy zadatek ulega zaliczeniu na poczet świadczenia strony, która go dała. Jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek ulega zwrotowi. Natomiast w przypadku rozwiązania umowy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. To samo dotyczy wypadku, gdy niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które ponoszą odpowiedzialność obie strony.


Zadatek przelewem

W zasadzie zadatek, aby wywołać skutki prawne z art. 394 K.c., powinien być dany (wręczony) przy zawarciu umowy). Późniejsza płatność, np. przelewem, może już takiej roli nie spełniać. W wielu orzeczeniach sądy opowiadały się za tzw. realnym charakterem zadatku, twierdząc że kwota zapłacona dopiero po zawarciu umowy przedwstępnej sprzedaży nie może być uznana za zadatek w rozumieniu art. 394 K.c. (tak m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 marca 2007 r., sygn. akt II CSK 479/06). Jednakże w nieco późniejszym innym wyroku (z dnia 8 lutego 2008 r., sygn. akt I CSK 328/07) Sąd Najwyższy dopuścił możliwość wpłacenia zadatku także po zawarciu umowy, w terminie uzgodnionym przez strony. Dla większego bezpieczeństwa należy radzić, by strony, które przewidują obowiązek uiszczenia zadatku w terminie późniejszym niż moment zawarcia kontraktu, przewidziały również wyraźnie konsekwencje niewykonania umowy przez jedną z nich, np. przepisując zasady określone w art. 394 K.c.


Zaliczka i co dalej?

Opisane skutki prawne zadatku nie dotyczą zaliczek. Nie ulega jednak wątpliwości, że zaliczka stanowi świadczenie pieniężne na poczet ceny (np. sprzedaży) czy wynagrodzenia. W przypadku niedojścia umowy do skutku lub odstąpienia od niej przez którąś ze stron, kwota ta staje się świadczeniem nienależnym. Zamierzony cel świadczenia nie został bowiem osiągnięty (art. 410 § 2 K.c.). Osoba, która wpłaciła zaliczkę, uzyskuje tym samym roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia. Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy. Może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania (art. 494 K.c.).

Zaliczka nie zabezpiecza więc tak jak zadatek wykonania umowy. Jeżeli np. jedna ze stron odstąpi od umowy, zaliczka musi być zwrócona w takiej samej wysokości, w jakiej została uiszczona, choć oczywiście strony mogą postanowić inaczej i nadać zaliczce np. cechy charakterystyczne dla zadatku. W klasycznej konstrukcji (gdy brak odmiennych postanowień) jedynie zadatek dyscyplinuje obie strony umowy do jej wykonania, natomiast zaliczka przynosi jednostronną korzyść stronie przyjmującej wpłatę, będąc formą bezpłatnego kredytowania.


Płynna granica

Choć różnice odnośnie skutków prawnych zadatku i zaliczki są wyraźne, to często odpowiedź na pytanie, z jakim zastrzeżeniem mamy w konkretnym przypadku do czynienia nie jest łatwa. Najlepszym dowodem na to są liczne procesy sądowe wszczynane na tym tle. Analiza orzecznictwa prowadzi do wniosku, iż wcale nie bez znaczenia jest, czy strony zastrzegające zapłatę z góry określonej kwoty posłużą się nazwą "zadatek" czy innym terminem, jak np. "zaliczka". Użycie tego ostatniego wyrazu może bowiem przemawiać na rzecz odmiennego zastrzeżenia umownego, które wyłączałoby zastosowanie przepisów o zadatku (art. 394 K.c.).

Przedawnienie

Do roszczeń o zwrot zadatku (także w podwójnej wysokości) zastosowanie znajdują ogólne terminy przedawnienia określone w art. 118 Kodeksu cywilnego. W razie gdy roszczenie o zwrot zadatku związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej, wówczas przedawnia się z upływem 3 lat od daty wymagalności. W przypadku gdy takiego związku nie ma, zwrotu zadatku można skutecznie domagać się w terminie 10 lat.

Zadatek nie przedawnia się po roku, jak inne roszczenia z umowy przedwstępnej.

Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 3/07

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.)

www.KodeksCywilny.pl - Zobowiązania:

 Jeśli nie znalazłeś informacji, której szukasz,
wejdź do serwisu
www.VademecumPodatnika.pl » 
Więcej w zasobach płatnych

Serwis Głównego Księgowego

Gazeta Podatkowa

Terminarz

listopad 2021
PN WT ŚR CZ PT SO ND
1
3
4
5
6
7
8
9
11
12
13
14
16
17
18
19
20
21
23
24
26
27
28
29
sklep.gofin.pl - RABATY, NAGRODY, PROMOCJE
NEWSLETTERY
Fachowe czasopisma - PoznajProdukty.gofin.pl
Prawnik rodzinny omawia prawo rodzinne, prawo społeczne oraz spadki i darowizny
Charakterystyka i zawieranie umów cywilnych
Sklep internetowy - sklep.gofin.pl
Wydawnictwo Podatkowe GOFIN sp. z o.o., ul. Owocowa 8, 66-400 Gorzów Wlkp., tel. 95 720 85 40, faks 95 720 85 60
Wydawnictwo Podatkowe GOFIN
Szanowny Użytkowniku !
Prosimy o zapoznanie się z poniższymi informacjami oraz wyrażenie dobrowolnej zgody poprzez kliknięcie przycisku "Zgadzam się".
Pamiętaj, że zawsze możesz wycofać zgodę.

Serwis internetowy, z którego Pani/Pan korzysta używa plików cookies w celu:

  • zapewnienia prawidłowego działania serwisów (utrzymania sesji),

  • analizy statystyk ruchu i reklam w serwisach,

  • zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu wyświetlenia reklam produktów własnych.

Pliki cookies

Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania reklamy (dostosowania treści reklamy do indywidualnych potrzeb użytkownika). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do internetu oraz w Polityce prywatności i plików cookies.

Administratorzy

Administratorem Pana/Pani danych osobowych w związku z korzystaniem z serwisu internetowego i jego usług jest Wydawnictwo Podatkowe GOFIN sp. z o.o. Administratorem danych osobowych w plikach cookies w związku z wyświetleniem analizy statystyk i wyświetlaniem spersonalizowanych reklam są partnerzy Wydawnictwa Podatkowego GOFIN sp. z o.o., Google Inc, Facebook Inc, Gemius S.A.

Jakie ma Pani/Pan prawa w stosunku do swoich danych osobowych?

Wobec swoich danych mają Pan/Pani prawo do żądania dostępu do swoich danych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych, prawo do cofnięcia zgody.

Podstawy prawne przetwarzania Pani/Pana danych osobowych

  • Niezbędność przetwarzania danych w związku z wykonaniem umowy

    Umowa w naszym przypadku oznacza akceptację regulaminu naszych usług. Jeśli zatem akceptuje Pani/Pan umowę na realizację danej usługi, to możemy przetwarzać Pani/Pana dane w zakresie niezbędnym do realizacji tej umowy.

  • Niezbędność przetwarzania danych w związku z prawnie uzasadnionym interesem administratora

    Dotyczy sytuacji, gdy przetwarzanie danych jest uzasadnione z uwagi na usprawiedliwione potrzeby administratora, tj. dokonanie pomiarów statystycznych, ulepszania naszych usług, jak również prowadzenie marketingu i promocji własnych usług administratora.

  • Dobrowolna zgoda

    Aby móc wyświetlać spersonalizowane reklamy dopasowane do Pani/Pana zainteresowań w związku z odwiedzaniem niniejszego serwisu internetowego partnerzy Wydawnictwa Podatkowego Gofin sp. z o.o. muszą mieć możliwość przetwarzania Pani/Pana danych. Udzielenie takiej zgody jest całkowicie dobrowolne (nie ma obowiązku jej udzielenia).

Zgoda

W związku z powyższymi wyjaśnieniami prosimy o wyrażenie dobrowolnej zgody na przetwarzanie Pani/Pana danych osobowych w związku z możliwością wyświetlenia reklam dopasowanych do Pani/Pana zainteresowań poprzez kliknięcie w przycisk „Zgadzam się” lub „Nie teraz” w przypadku braku zgody.